Klauzule niedozwolone w umowach – jak rozpoznać i się bronić?

We współczesnym obrocie gospodarczym konsumenci niemal codziennie, często nawet nieświadomie zawierają różnego rodzaju umowy – między innymi przez akceptację regulaminów sklepów internetowych i przyjęcie warunków świadczonych usług. 

Umowy te jednak mogą być dotknięte istotnymi wadami, niemożliwymi do dostrzeżenia przez przeciętnego konsumenta. Często w gąszczu tekstu ukryte są klauzule niedozwolone, napisane językiem prawniczym lub sformułowane tak, że konsument nie zauważa ich znaczenia aż do momentu sporu z przedsiębiorcą. 

Pojęcie klauzul niedozwolonych

Pojęcie klauzul niedozwolonych zdefiniowane jest jako postanowienia umowy zawieranej z konsumentem, nieuzgodnione indywidualnie, które nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają jego interesy. W oparciu o powyższą definicję można wyodrębnić trzy podstawowe kryteria, pozwalające na sklasyfikowanie klauzuli jako niedozwolonej. Przede wszystkim musi być narzucona przez przedsiębiorcę, krzywdząca i nieuczciwa, a także godzić w równowagę stron. 

Ustawodawca w kodeksie cywilnym zawarł katalog 23 klauzul niedozwolonych, który ma charakter otwarty. Oznacza to, że nie wyczerpuje on wszystkich możliwych przejawów nieuczciwych praktyk kontraktowych. Decydujące pozostają ogólne kryteria takie jak sprzeczność z dobrymi obyczajami oraz rażące naruszenie interesów konsumenta. Na liście przykładowych klauzul ustawodawca wskazał m.in. postanowienia wyłączające lub nadmiernie ograniczające odpowiedzialność przedsiębiorcy względem kontrahenta; jak i treści uzależniające zawarcie umowy od obowiązku zawarcia w przyszłości innych, niepowiązanych umów; albo nakładające na konsumenta obowiązek zapłaty w określonych sytuacjach, w których nie znajduje to uzasadnienia w ekwiwalentności świadczeń. Kolejną klauzulą niedozwoloną jest treść wyłączająca jurysdykcję sądów polskich lub utrudniające dochodzenie roszczeń przed właściwym organem. Skutkiem stwierdzenia abuzywności postanowienia jest niewiązanie konsumenta danym postanowieniem przy dalszym obowiązywaniu umowy w pozostałym zakresie 

Ale co zrobić, jeśli nie zdołaliśmy zauważyć klauzulę niedozwoloną przed zawarciem umowy?

A może wahasz się i nie wiesz, czy wszystko gra? Gdzie możesz szukać pomocy? Do ochrony praw konsumentów, jak podmiotów słabszych w układzie stosunków gospodarczych, została powołana specjalna instytucja UOKiK. Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów prowadzi publiczny rejestr klauzul uznanych za niedozwolone przez sądy. Każdy konsument może także skorzystać z pomocy Rzecznika Praw Konsumenta, który udzieli porady, pomoże w napisaniu reklamacji, a także będzie pośredniczyć w sporze. 

Natomiast w niektórych sytuacjach nie potrzebujesz pomocy, możesz skutecznie dochodzić swoich praw sam. Pamiętaj, aby przed podpisaniem umowy uważnie przeczytać całą umowę – nawet jeśli jest długa i niezrozumiała i nie bój się zadawać pytać – przedsiębiorca ma obowiązek na nie odpowiedzieć. Nie podpisuj niczego w pośpiechu, tylko dla tego, że ktoś zapewnił cię o perfekcyjnych warunkach i nie rezygnuj z możliwości negocjacji.